د خپل آنلاین اړیکو محرمیت (پرایویسي) خوندي وساتئ

حساس مالومات هر هغه منځپانګې (اسناد، ځانګړي تاریخونه، انځورونه، ویډیوګانې، غږیز پیغامونه، برېښنالیکونه، لیکل شوي پیغامونه او داسې نورو) ته ویل کیږي چې په افشا کېدو، ورکېدو، او یا بل چاته په لاس ورتلو سره یې:

• د کار بهیر (د بېلګې په توګه د فعالیت اړوند د مهمو اسنادو د ورکېدو له امله) ټکنی شي،
• د منځپانګې او یا نورو توضیحاتو له امله د افرادو (همکارانو، متحدینو، بسپڼه ورکونکو) ژوند له ګواښ سره مخ شي،
• د چا تقلید ته زمینه برابره کړي او یا د چا شهرت ته زیان ورسوي (د بېلګې په توګه په هغو حالاتو کې چې یو غیر مسوول شخص د کوم ګډونکونکي پته او پسوورد او یا خصوصي اړیکې اړوندمالومات ترلاسه کړئ)،
• په مشخصو حوزو کې (د بېلګې په توګه د کاپي حق یا نورو حوزو کې) له قانون د سرغړونې سبب وګرځي.

حساس مالومات د خوندیتوب ځانګړي پاملرنې ته اړتیا لري ترڅو له هر ډول قانوني، عملیاتي یا شخصي ګواښونو څخه خوندي پاتې شی. د حساسو مالوماتو خوندي ساتلو لپاره یو پلان ته اړیتا ده او کولای شی نوموړی پلان د پورتنیو پوښتنو په خوابولو سره ترتیب کړئ. </توضیحات>

په دې فکر وکړئ چې حساس مالومات به له چا سره شریکوئ

• په دې فکر وکړئ چې آیا حساس مالومات دې یوازې له هغو کسانو سره شریک کړای شي چې ورسره تماس کې یاست او که له هرچا سره د شریکېدو وړ دي.
  • که غواړئ حساس مالومات یوازې له مشخصې ډلې سره شریک کړئ نو نوموړي مالومات انکرېپټ کړئ تر څو نور کسان (د بېلګې په توګه هغه کسان چې سرور ته لاسرسی لري) دغو مالوماتو ته لاسرسی پیدا نه کړي.
  • که غواړئ مالومات مو له ډېرو کسانو سره شریک کړئ، نو کولای شئ چې شریکولو لپاره د اړیکو له هرې وسیلې څخه کار واخلئ. حتی په دې حالت کې به تاسو اړ وی تر څو خپل هویت او د لیکوال په توګه خپل حق خوندي وساتئ او د شریکېدونکو مالوماتو له سم‌والي نه مقابل لوريو ته ډاډ ورکړئ.

خپلې اړتیاوې او توان وارزوئ

د حساسو مالوماتو د خوندي شریکولو په موخه د اړیکو مناسب کانال باید غوره کړئ. په دې اړه له ځانه لاندې سوالونه وپوښتئ.

• آیا اړینه به وي چې د ګډونکونکو هویت له آډمېن او نورو هغو کسانو نه پټ پاتې شي چې کولای شي له سرور یا د اړیکې تاریخچې له لارې مسېجونو ته لاسرسی پیدا کوي؟
  • که غواړئ د پیغام‌اخیستونکو هویت پټ پاتې وي نو د اړیکو هغه ابزار غوره کړئ چې د راجستر په وخت کې د ټیلفون شمېرې ته اړتیا و نه لري، او یا په مستعار نوم اکاونټ جوړولو ته اجازه ورکړی.
  • د هویت پټ ساتلو په اړه نور مالومات له دې لېنک څخه ترلاسه کړئ.
• آیا د کومې اړتیا له مخې غواړئ چې په چټک توګه پیغام واستوئ؛ او که د ځند مخه وینئ؟
  • په یاد ولرئ چې د چټک پیغام‌استولو د وسېلې کارولو په وخت کې، لېږونکی ډېر وخت په فکر کولو نه‌تېروي. خو یو شمېر نورې وسیلې (لکه برېښنالیک) تاسو ته دا امکان درکوي تر څو استول شوي پیغامونه په منظمه توګه زېرمه یا آرشیف کې ځای‌پر‌ځای کړئ.
  • که غوښتل مو چې چټک‌پیغام ولېږئ نو له مېسېجنګ‌اَپس یا له هغو وسیلو څخه کار واخلئ چې د ویډیویی ګډې غونډې (ویډیو-کنفرانس) وړتیا لري.
  • د اړیکو او پیغامونو تنظیم لپاره له انکرېپټ‌شوي برېښنالیک څخه کار واخلئ.
• غواړئ څه ولېږئ؟ غواړئ یوازې لیکل شوی متن واستوئ او که غواړئ منځپانګې په بله بڼه واستوئ؟
  • تاسو به کله دې ته هم اړ کېږئ چې فایلونه (لکه انځورونه، ویډیوګانې، یا پي‌ډي‌اف) ولیږئ. په دې حالاتو کې، د هغو ګواښونو په اړه فکر وکړئ چې د ضمیمه‌شوي فایلونو له لارې د سیستم ککړتیا سبب ګرځي.
  • په ځینې مواردو کې دا به ښه وي چې یوازې پیغام د برېښنالیک یا د نورو خوندي ابزارو له لارې ولیږل شي او فایلونه دې لومړۍ د فایل زېرمتون یو پلېټفارم ته پوړته (آپلوډ) شي. دا کار څو ګټې لري، یو یې دا چې که فایل مو دروند وي او یا ډېر فایلونه لیږئ نو کولای شئ چې تر استولو مخکې یې د عنوان له مخې تنظیم کړی تر څو په راتلونکي کې لټون یې درته آسانه وي.
  • د غږیز پیغام استول او یا ترلاسه کول به چټک کار ښکاري خو، په یاد مو وي چې په نوموړو پیغامونو کې د اړتیاوړ منځپانګې لټول بیا آسانه کار نه دي.
• آیا غوره بولئ چې پیغام مو د ټلیفوني خبرو له لارې ولیږئ او که ویډیویی کنفرانس به ستاسو اړتیا پوره کړي؟
  • که مو اړتیا وه چې د ګډونوالو تر منځ د باور فضا رامنځ ته کړی نو غوره به دا وي چې د ټېلفوني یا ویډیویی زنګ له لارې خبرې وکړئ. او که مو اړتیا وه چې خبرې یادداشت شي نو حتمن د غونډې له جریان څخه نوټ واخلئ.
• آیا غواړئ چې دغه غونډه دې د کمپیوټر او ټیلفون پر مټ ترسره شي؟ آیا پوهیږئ چې ستاسو او د مقابل لوریو په وسیلو کې کوم ډول عملیاتي سیستم (operating system) انسټال دی؟
  • که څه هم ډېری عملیاتي سیسټمونه د اړیکو بېلابېل ابزار منلی شي خو ځینې ابزار که د ټیلفون پر مټ وکارول شي، آسانه به وي. ځینې د اړیکې نیولو ابزار بیا لویې پړدې (سکرین) ته اړیتا لري. له ځانه وپوښتئ چې آیا ټول ګډونوال به د اړتیا وړ ډیوایسونه ولري او که نه.
• د غونډې ګډونوال کوم ډول ابزار کاروي؟ او یا دوی به دې ته لېوال وي او یا د دې وړتیا به ولري چې د ابزارو نورو ډولونو کارول زده کړي؟
  • آیا ګډونوال به دا وړتیا ولري چې خپلې وسیلې او د اړیکو کانال خوندي وساتي؟
  • آیا ستاسو ګډونوال کومې مشخصې امنیتي اړتیاو یا ځانګړنې ته ضرورت لري؟
  • آیا ګډونوال مو د چټک او د اعتماد وړ انترنېټ ته لاسرسی لري؟
• د اړیکې ابزارو ترلاسه کولو لپاره لازمه بودجه لرئ؟ آیا کولای شئ چې د اړیکو پلېټفارم کوربتوب په خپله وکړئ؟
  • که مو اړتیا وه چې حساس مالومات ولېږئ خو د اړیکې وسیله مو انکرېپټ نه وه (د بېلګې په توګه که غوښتل مو چې مالومات د ویډیویي کنفرانس له لارې شریک کړئ)، نو هغه پلېټفارم وکاروئ چې ستاسو سرور او یا ستاسو په ادارې پورې تړلی سرور یې کوربه وي.

ځینې لومړني امنیتي تدابیر په پام کې ولرئ

When choosing between different platforms that can satisfy your needs, if possible, include the availability of the following features, in order of preference:

• End-to-end encryption (E2EE): If a communication tool promises to encrypt your communications, check if they actually offer end-to-end encryption and if the encryption technology they use is free and open-source. Note that sometimes platforms promoting encrypted communications are only offering TLS-based client-to-server encryption, not end-to-end encryption.
• Two-factor authentication (2FA): Also called multi-factor authentication (MFA), 2FA adds a second factor of authentication to your login system. To check which services offer 2FA and find links to instructions hosted by each service on how to enable 2FA, visit the 2FA Directory website.
• TLS/HTTPS: This client-to-server encryption protects your communications as they go from your device, through your local router and your ISP, to your provider's servers.
  • Check that your email provider uses TLS by running a test on checktls.com.
  • If you access your communication platform through a browser, make sure you are accessing the service through HTTPS.
  • If you access your communication tool through an app, check out the documentation of the service you are using to make sure they encrypt your connections through TLS.
  • If you absolutely need to use a service that does not provide TLS/HTTPS encryption, make sure to use a VPN to prevent someone on your local network or ISP from seeing your exchanges.

د اړیکو پلان مو بشپړ کړئ

پورتنیو پوښتنو ته د ځوابونو په رڼا کې او د امنیتي لومړنیو تدبیرونو او سپارښتنو له مخې، د اړیکې بشپړ پلان جوړ کړئ، د پلان پلې کولو مشق او تمرین وکړئ تر څو وتوانیږئ چې ځان او ټولنه مو خوندي وساتئ، دوی سره مو مهم مالومات په خوندي توګه شریک کړي وي او د ناورین یا اظطراب په وخت کې یو بل ته د مرستې جوګه وګرځئ.

• Define your own Traffic Light Protocol (TLP), to decide what sensitive information can be shared with whom, in what forms and over which communication channel.
  • که څه هم د TLP ترتیبول کولای شي تاسوته د حساسو مالوماتو شریکول آسانه کړي خو په یاد ولرئ چې مالومات هغه وخت خوندي وي چې هرچا سره شریک نه‌شي او یا هر چا ته په هکله یې و نه‌ویل شي.
  • د بېلګې په توګه، هغې چا ته حساس مالومات مه‌استوئ چې په سفر تللی وي، او یا له سرحده تیریږي او یا د پولیسو لخوا نیول شوی وي.
  • غوره به وي که د نوم اخیستلو، د آدرس یادولو یا ځینې مشخصو کړنو د یادولو پرځای، شفر وکاروئ.
• مقابل لوري سره خبرې وکړئ او یو بل سره د اړیکې نیولو د څرنګوالي په‌ګډون پر یو ګډ پلان سلا شئ او وګورئ چې څنګه بېلابېل موارد یو بل ته ورسوئ، د بېلګې په توګه:
  • ګواښونه،
  • هغه اپلېکېشن یا خدمتونه چې کارول یې غواړئ (او یا نه‌غواړئ)،
  • د ستونزې په صورت کې کوم ګامونه به اخلئ.
• ځینې غیررسمي تدبیرونه هم په نظر کې ولرئ، لکه:
  • د خوندي طریقو (لکه برېښنالیک یا د چټ) له لارې، یو بل سره د اړیکو د بدیل پتو شریکول،
  • په عاجلو حالاتو کې د اړیکې پتې شریکول.
• رسمي تدبیرونه هم په نظر کې ولرئ.
  • د بېلګې په توګه، د خوندیتوب یوه پالیسۍ مشخصه کړئ چې له مخې یې د اړیکې ټولو خواوو ته د اړیکو څرنګوالی، د ډېټا زېرمتون د مجاز خدمتونو کارول، او د مالوماتو ساتلو په اړه ځانګړې لارښوونې وکړي.
• د اړیکې پلان د ښه پلې کولو په موخه لازم مشق او تمرین وکړئ.